در طول تاریخ فلسفه، ابن سینا نخستین فیلسوفی است که بحث از موضوع و تعریف علم مابعدالطبیعه را به عنوان یک مساله مهم متافیزیکی مطرح کرده و آن را مطلع الهیات شفا قرار داده است. دیدگاه ابن سینا در باب موضوع و تعریف مابعدالطبیعه بسیار متاثر از اثر ماندگار حکیم ابونصر فارابی با عنوان رساله اغراض مابعدالطبیعه است. تامل در عبارات فارابی در این رساله، نشان دهنده میزان تاثیر دیدگاه فارابی در مورد مابعدالطبیعه، بر اندیشه ابن سینا است؛ تا حدی که می توان گفت که ساختار کلی نظام مابعدالطبیعی ابن سینا بر اساس مفاد این رساله شکل گرفته است و همان گونه که خود ابن سینا در زندگی نامه اش بدان معترف است، در مابعدالطبیعه، مدیون این اثر فارابی است. البته به رغم وجود شباهت های فراوان این دو اثر، تمایزات مهمی نیز بین آن ها مشاهده می شود که نشان دهنده ابتکارات و نوآوری های ابن سینا در بحث موضوع و تعریف مابعدالطبیعه نسبت به مباحث فارابی در رساله اغراض است.

فلسفه اولی یا مابعدالطبیعه یکی از دانشهای کهن در عرصه تفکر و اندیشه بشری است که از هنگام نظم و نسق گرفتن خاص آن در کتابهایی مشخص و ممتاز تا به امروز، نظریات آن همواره در معرض بررسی و نقد دانشمندان این حوزه بوده است، به گونه ای که بررسی و تحقیق درباره چیستی موضوع این دانش نیز از نگاه نقاد و موشکافیهای فیلسوفانه مصون نمانده است. پس از ارسطو، به سبب برخی از عبارات بظاهر متعارض وی، نزاعی درباره چیستی موضوع مابعدالطبیعه درگرفت که در یک سو، برخی امور مفارق الهی را به عنوان موضوع تاملات مابعدالطبیعی معرفی می کردند و در طرف دیگر، عده ای نیز بررسی موجود به صورت مطلق را موضوع این دانش تلقی می کردند. اما در این میان، برخی از متفکران به سوی نظریه ای وحدت بخش سوق یافتند که بر مبنای آن می توان گفت هیچ گونه تعارض و تفاوتی در میان عبارات گوناگون ارسطو یافت نمی شود. یک تقریر و تحریر بی نظیر از این نظریه وحدت بخش، به صورتی منسجم در آثار ابن سینا مشاهده می شود.ابن سینا از یکسو بر این باور است که موضوع و محور تاملات مابعدالطبیعی، موجود من حیث انه موجود است و از سوی دیگر، موجود چونان موجود را همان امور الهی و مفارق معرفی می کند و بر این باور است که حد و تعریف علم کلی همان تعریف علم الهی است. در نظر ابن سینا، فلسفه اولی علم یگانه ای است که تنها یک موضوع دارد و آن موجود مطلق است اما حیطه شمول و گستره این موضوع، به امور مفارق از ماده اختصاص دارد. دقت در عبارات ابن سینا مبین آن است که اختصاص خود و ذات «موجود» به مفارقات در تغایر با مادی دانستن برخی از موجودات نیست و این، تنها هنگامی میسر است که به مساله مهم و کلیدی تخصص «موجود» در اندیشه ابن سینا دقت شود. تخصص موجود به معنای تنزل آن از مقام اطلاق خود و ظهور خصوصیات طبیعی یا تعلیمی است که آن نیز تنها با همراهی عدم میسر می گردد. امر مادی، موجودی است که از مقام ذات «موجود» به شدت تنزل یافته و به مرزهای عدم نزدیک شده است. در نظر ابن سینا، موضوع فلسفه امری ذهنی نیست، بلکه امری خارجی است که در عین تحقق خارجی، برخوردار از سعه و شمول است، نظریه ای که به روشنی، مبین دیدگاه اصالت وجودی ابن سیناست.

فرانسیسکو سوآرز (16171548م. ) آخرین فیلسوف بزرگ مدرسی در عصر تجدید حیات فرهنگی غرب بشمار میرود که در برخی مباحث فلسفی و مابعدالطبیعی، افقهای نوینی پیش روی معاصران خود گشوده است. او با اینکه پیرو سنت ارسطویی توماسی بود، موضوع مابعدالطبیعه را نیازمند اصلاحاتی بنیادین میدانست. ارسطو از یکسو بر وحدت موضوع علم تاکید داشت و از دیگرسو بگونه یی سخن گفته که گویا چندین موضوع برای مابعدالطبیعه قائل است. تلاش بسیاری از سوی فیلسوفان پس از ارسطو از سنتهای یونانی و اسکندرانی گرفته تا فلسفه های اسلامی و مسیحی، بویژه و در راس آنان، ابن سینا برای رفع این ناسازگاریها انجام شده است. سوآرز در کتاب مباحث مابعدالطبیعی، با بررسی آراء گوناگونی که تا زمان وی در اینباره مطرح شده، دیدگاه جدیدی ارائه کرد و «موجود بما هو موجود واقعی» را موضوع مابعدالطبیعه دانست. او برای تبیین دقیق نظر خویش به توضیح اصطلاحاتی مانند «وجود واقعی» در برابر وجود بالفعل و «وجود ذهنی» در برابر وجود صوری پرداخت و وجود واقعی را «مفهوم ذهنی عام از وجود بمعنای اسمی» دانست. در این مقاله برآنیم تا با بررسی معنای دقیق «وجود واقعی» از منظر سوآرز، جایگاه او را در سنت و تاریخ فلسفه در باب موضوع مابعدالطبیعه بررسی و ارزیابی کنیم.

در شماره دوم دوره ششم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 22، بهمن 1382) ترجمه یکی از فصول مبحث زیباشناسی اثر ژان برتلمی با عنوان «هنر و اخلاق» منتشر شد.اینک ترجمه فصل دیگری از همان اثر، در دو نوبت (نوبت اول در همین شماره و نوبت دوم در شماره بعد) تقدیم خوانندگان می شود.در نوبت اول از «مشرب زیباشناختی برگسون»، «اشکال های اساسی» آن و نقد آن، و، در نوبت دوم، از «نقد نقد آن» همچنین از «شناخت هنری» سخن رفته است.

در این مقاله، دیدگاه کانت درباره مابعدالطبیعه بررسی شده است. پس از بیان معانی لغوی و اصطلاحی واژه مابعدالطبیعه در اندیشه ارسطو، به نظام های مختلف مابعدالطبیعی از افلاطون تا دکارت و پیروان او اشاره شده است. سپس معانی مابعدالطبیعه در فلسفه کانت بررسی شده و جنبه های مثبت و منفی آن در فلسفه او مورد بحث قرار گرفته است. مقاله به این نتیجه می رسد که کانت مابعدالطبیعه به معنی سنتی کلمه (یعنی علم نظری یقینی به خدا و جهان و نفس) را (تحت تاثیر اندیشه هیوم) نفی می کند؛ اما مابعدالطبیعه به معنای پشتیبان نظری علم تجربی را می پذیرد و برای موضوعات مطرح در مابعدالطبیعه سنتی نیز نقش نظام بخش در نظر می گیرد. او اذعان به وجود عینی موضوعات مطرح در مابعدالطبیعه سنتی را برای عرصه عقل عملی نگه می دارد.

در شماره دوم دوره ششم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 22، بهمن 1382) ترجمه یکی از فصول مبحث زیباشناسی اثر ژان برتلمی با عنوان «هنر و اخلاق منتشر شد.ترجمه پاره ای از فصل دیگر همان اثر در شماره سوم دوره یازدهم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 43، پاییز 1389) درج شده اینک پاره دیگر آن تقدیم خوانندگان می شود.در پاره اول، از «مشرب زیباشناختی برگسون»؛ «اشکال های اساسی» آن و نقد آن سخن رفته و، در این پاره، «نقد نقد» آن همچنین از «شناخت هنری» گفت و گوست.در مقدمه ترجمه مقاله «هنر و اخلاق»، توضیحی درباره شیوه مولف در بحث از موضوع همچنین وجه نشر ترجمه مقاله در نامه فرهنگستان داده شد که لازم می داند پاره ای از آن را در اینجا نقل کند:نویسنده، به رسم مختار خود، طیفی از آرا گوناگون را در هر مقام عرضه داشته و، پس از نقد آنها، در نهایت، نظر خود را، که از اعتدال نسبی برخوردار است، اظهار کرده است.

این نوشتار به دنبال آن است تا مجموعه معانی و کاربردهای واژه مابعدالطبیعه یا متافیزیک را از نظر کانت مورد تحقیق قرار دهد و تعریف و توصیفی را که در مورد هر یک از آنها صورت گرفته است، بیان کند. یکی از بحث انگیزترین موضوعات فلسفه کانت، معنای مابعدالطبیعه است. با تامل در آثار کانت روشن می شود که به طور کلی کانت واژه مابعدالطبیعه یا متافیزیک را در سه حالت «مطلق» به صورت «مابعدالطبیعه» یا «متافیزیک»، و حالت «مضاف» مانند: مابعدالطبیعه اخلاق، مابعدالطبیعه حقوق، مابعدالطبیعه طبیعت، و حالت «وصفی» از قبیل: شرح متافیزیکی، جزم گروی متافیزیکی، به کار برده است. از این میان تنها معنای نخست است که مورد نقد کانت قرار گرفته است.

تصور غالب بر این است که کانت بحث زمان را فقط در حسیات استعلائی و در تحلیل استعلائی در بحث شاکله مطرح کرده است، ولی این تصور چندان درست نیست، حقیقت این است که سراسر فلسفه نقادی کانت به خصوص نقد عقل محض، بحث زمان است. در واقع کانت در نقد عقل محض نوعی خاص از مابعدالطبیعه را بنیان می گذارد که می توان آن را مابعدالطبیعه زمان نامید و بدین گونه او موضوع مابعدالطبیعه را از وجود به زمان تغییر می دهد. در واقع کانت معتقد است که انسان موجودی زمانی است و بر این اساس، فقط می تواند در امور زمانی و به نحو زمانی فکر کند.

شناخت دقیق و شفاف مقصود و معنای اصطلاح هایی که فیلسوفان به کار می برند، یکی از گام های اساسی در شناخت نظریه ها و فهم متون فلسفی است که راه غلتیدن در مغالطه اشتراک لفظ را سد می کند. میرداماد در شمار فلاسفه ای است که از یک سو، واژه های جدیدی را به مجموعه اصطلاحات فلسفه اسلامی افزوده و از دیگرسو، برخی واژه های قدیمی و پرکاربرد فلسفه را در معانی جدیدی به کار گرفته است. «ماهیت» یکی از واژه های مهم در اندیشه میرداماد است که بدون شناخت مقصود میرداماد از کاربردهای آن، نمی توان درک و توصیف درستی از نظام فلسفی میرداماد ارائه کرد. در نظر میرداماد، مقصود از «ماهیت»، «ما به الشیء هو هو» است. لذا ماهیت، ملاک این همانی شیء است و هر آنچه در حمل اولی بر یک شیء منطبق می شود، همان ماهیت آن را شکل می دهد. مقام ذات ماهیت، مرتبه تقدیر و فرض است و هنگامی که ماهیت فعلیت دارد، بدون هیچ تغییر و تبدلی، از مرتبه تقدیری خارج شده و حقیقی یا متقرر گردیده است. معنای مصدری وجود، تنها از مرتبه تقرر ماهیت انتزاع می شود.